Aynı deri kesim kalıbı bir atölyede temiz keserken başka bir atölyede kenar bırakabilir ya da bıçağı erken körletebilir. Fark çoğu zaman kalıpta değil, kalıbın altına konduğu preste ve kesim plakasındadır. Kollu manuel pres, hidrolik pres ve döner kafalı pres aynı bıçağa farklı koşullar sunar; kalıpçı bu yüzden siparişte kullanılan presi, kesim alanını ve mevcut bıçak yapısını sorar. Bu yazı pres ile tabanlı kesim bıçağı arasındaki uyumun nerede kurulduğunu açıklar; makine satışı ya da model önerisi içermez.
Deri kesim presi türleri ve kalıbın karşılaştığı koşullar
Küçük atölyelerde kollu manuel pres yaygındır: operatör kalıbı derinin üzerine koyar, kolu çeker ve baskı kuvveti operatörün hareketinden gelir. Kesim alanı küçük, kuvvet sınırlı, vuruş hızı değişkendir. Bu preste kalıbın kompakt olması ve bıçağın keskin tutulması kesimi belirler.
Döner kafalı hidrolik pres, deri ve ayakkabı sektörünün en çok kullandığı yapıdır. Kafa tabla üzerinde yana döner, operatör kalıbı derinin istediği bölgesine elle yerleştirir ve kafayı üzerine çevirip vuruş verir. Kuvvet sabittir, ancak kafanın alanı ile kalıbın alanı arasındaki ilişki kritik önem taşır: kafanın dışında kalan bıçak bölümü basınç almaz.
Düz tablalı hidrolik ya da kazanlı presler daha büyük takımları tek vuruşta keser. Burada kalıp tabanı makine tablasına sabitlenir, deri kalıbın üzerine serilir. Kuvvet geniş alana dağıldığı için bıçak uzunluğu arttıkça birim bıçak uzunluğuna düşen kuvvet azalır; takım tasarımında bu hesaba katılır.
| Pres tipi | Kalıp için belirleyici koşul |
|---|---|
| Kollu manuel pres | Sınırlı kuvvet; kompakt taban ve keskin ağız |
| Döner kafalı hidrolik pres | Kafa alanı; kalıp kafanın altında tamamen kalmalı |
| Düz tablalı hidrolik ve kazanlı pres | Toplam bıçak uzunluğu ile basınç dengesi |
Kesim alanı ve kalıp tabanının ölçüsü
Döner kafalı preste kafa, kalıbın tamamını örtmelidir. Kafanın kenarından dışarı taşan bıçak bölümü vuruşta yeterli basınç almaz ve o bölgede deri kesilmez ya da yarım kesilir. Bu yüzden kalıp tabanının dış ölçüsü kafa ölçüsünden küçük tutulur; birkaç parçalı bir takım gerekiyorsa parçalar ayrı tabanlara bölünür.
Düz tablalı preste sınır makine tablasıdır. Kalıp tabanının tablaya nasıl sabitleneceği ve derinin kalıp üzerine nasıl serileceği, taban ölçüsünü ve bıçaklar arasındaki boşluğu belirler. Operatörün kalıbı deri üzerinde serbestçe gezdireceği işlerde ise taban mümkün olduğunca küçük tutulur ki parça deri üzerinde kalite bölgesine göre yerleştirilebilsin.
Siparişte verilen kesim alanı bilgisi bu kararı üretir: kafa ölçüsü ya da tabla ölçüsü, kalıbın en fazla kaç parça taşıyabileceğini ve tabanın dış sınırını belirler.
Bıçak yüksekliği, taban kalınlığı ve pres açıklığı
Tabanlı takımın toplam yüksekliği kontrplak kalınlığı ile bıçak yüksekliğinin toplamıdır. Düz tabla kesiminde standart kesim bıçağı yüksekliği 23,80 mm'dir; taban olarak yaygın 18 mm kontrplak kullanıldığında takımın toplam yüksekliği pres açıklığına göre kontrol edilir. Kafa ile kesim plakası arasındaki açıklık bu toplamdan ve derinin kalınlığından büyük olmalıdır.
Kaynaklı pres bıçağı kullanmaya alışmış bir atölyede pres açıklığı daha yüksek gövdeli bıçaklara göre ayarlanmış olabilir. Tabanlı takıma geçildiğinde strok ve açıklık yeniden ayarlanır; aksi hâlde vuruş tamamlanmadan kafa duruş noktasına gelir ya da fazla inip bıçağı plakaya zorlar.
Bu nedenle siparişte mevcut bıçak yapısının belirtilmesi önemlidir. Kalıpçı, mevcut bıçakların yüksekliğini bilirse yeni takımı pres ayarını bozmayacak biçimde hazırlar ya da gerekli ayar değişikliğini önceden bildirir.
Kesim plakası ve bıçak ağzının korunması
Bıçak deriyi kestikten sonra ağzı bir yüzeye dayanır. Bu yüzey çelik ya da sert bir tabla olursa ağız her vuruşta ezilir ve kısa sürede körlenir. Deri preslerinde bu yüzden bıçağın altına plastik kesim plakası konur; bıçak ağzı plakaya hafifçe girer, deri tam kesilir ve ağız korunur.
Kesim plakası zamanla izlenir: aynı bölgeye tekrarlanan vuruşlar plakada oluk açar ve bıçak o bölgede boşa gider, deri kesilmez. Plakanın düzenli çevrilmesi ya da yüzeyinin tıraşlanması atölyenin bakım işidir; kalıpta sorun aranmadan önce plaka yüzeyine bakılması çoğu yarım kesim şikâyetini açıklar.
Tabanlı takımda bıçak ağzı kontrplak tabanın karşısında değil, derinin altındaki plakanın üzerindedir. Kalıp ters çevrilip bıçak alta gelecek biçimde kullanılır; taban üstte kalır ve pres kafası tabana basar. Kontrplağın düz ve sağlam olması, kuvvetin bütün bıçağa eşit dağılmasını sağlar.
Basınç dengesi: küçük parça, büyük takım ve kalın deri
Pres kuvveti bıçak uzunluğuna bölünür. Tek bir küçük kayış parçasının bıçağı kısa olduğundan aynı kuvvet altında kolay keser; aynı preste geniş bir gövde parçası ya da çok parçalı takım daha uzun bıçak taşır ve her santimetreye düşen kuvvet azalır. Bu nedenle bir preste rahat kesilen takımın daha büyük bir çeşidi aynı preste kenarda kesilmemiş lif bırakabilir.
Kalın kösele, çok katlı suni deri ya da keçe gibi malzemelerde bıçağın gövdesi daha fazla yüke dayanır; punto ve ağız seçimi buna göre yapılır. Basıncı artırmak her sorunu çözmez: fazla basınç plakayı ve bıçak ağzını erken yıpratır, ince deride ise kenarı ezer.
Kesim tamamlanmıyorsa önce nerede tamamlanmadığına bakılır. Bütün kontur boyunca aynı sorun varsa açıklık ve basınç, yalnız bir bölgede sorun varsa plaka yüzeyi ve kafa altında kalma durumu kontrol edilir. Bu ayrım kalıpçıya iletildiğinde çözüm doğru yerde aranır.
| Preste görülen durum | Önce kontrol edilen nokta |
|---|---|
| Bütün konturda yarım kesim | Pres açıklığı, basınç ve bıçak yüksekliği |
| Yalnız bir kenarda kesilmemiş lif | Kesim plakasındaki oluk ve kafa alanı |
| Parça bıçaktan çıkmıyor | Lastik sertliği ve yüksekliği |
| Delik atığı zımbada kalıyor | Zımba içindeki atık boşluğu |
Doğal deri, suni deri, tekstil ve taban malzemeleri
Doğal deri bölgeye göre farklı sıkılıkta kesilir; sırt bölgesinde temiz çıkan kenar karın bölgesinde liflenebilir. Operatörün parçayı deriye yerleştirme kararı kalıbın dışında kalır, ancak kalıpçı bıçak ağzını ve lastiği gerçek deri numunesine göre seçtiğinde farklı bölgelerdeki davranış birbirine yaklaşır.
Suni deri ve tekstilde liflenme az, esneme çoktur. Dar parçalarda malzeme bıçağın yanında gerilip kesim sonrası toparlanınca parça çizimden küçük görünebilir; numune parçayla karşılaştırma bu sapmayı gösterir. Kösele, neolit ve EVA gibi ayakkabı taban stoklarında ise kalınlık ve sertlik öne çıkar; bu malzemeler için hazırlanan bıçaklar ayakkabı taban kesim bıçakları hizmetinde ayrı ele alınır.
Aynı modelde saya, astar ve taban parçaları farklı malzemeden kesildiği için aynı preste farklı takımlar kullanılır. Her takımın kendi malzemesine göre hazırlanması, presin tek ayarla bütün parçaları kesmesini kolaylaştırır.
Siparişte pres hakkında hangi bilgiler verilir?
Pres markası tek başına çalışma koşullarını anlatmaz. Kalıpçının ihtiyaç duyduğu bilgiler şunlardır: pres tipi (kollu, döner kafalı hidrolik, düz tablalı), kafa ya da tabla ölçüsü, kafa ile plaka arasındaki açıklık, kullanılan kesim plakasının türü ve kalınlığı, mevcut bıçakların yapısı ve yüksekliği, kesilecek malzeme ile kalınlığı.
Bu bilgiler parça çizimleri ve deri numunesiyle birlikte geldiğinde teklif; taban ölçüsünü, bıçak yüksekliğini, puntoyu ve lastik düzenini kullanılan prese göre tarif eder. Kalıbın nasıl üretildiği ve bu seçimlerin hangi aşamada yapıldığı deri kesim kalıbı nasıl yapılır rehberinde anlatılır.
Preslerin bakımı, güvenlik düzeni ve ayar sınırları makine üreticisinin talimatlarına ve işletmenin iş güvenliği kurallarına bağlıdır; bu yazıdaki açıklamalar kalıp ile pres arasındaki ilişkiyi anlatır, makine ayarı talimatı yerine geçmez.
